1:55 صبح | ۱۳۹۸ دوشنبه ۲۲ مهر
کد خبر: 59653 تاریخ انتشار: ۱۳۹۸ پنج شنبه ۲۳ خرداد - 5:46 عصر ارسال به دوست نسخه چاپی

بازنگری در فلسفه جرم

عباس عبدی

خبرگزاری قوه قضاییه اعلام كرد كه:  «سرپرست این دادسرا از شهروندان اخلاق مدار تهرانی خواسته است که به محض مشاهده هرگونه «کشف حجاب در خودرو»، «کشف حجاب یا سرو مشروبات یا برگزاری مراسم مختلط رقص در اماکنی همچون سفره خانه، کافه، رستوران، مراکز خرید، باغ تالار و...»، «اطلاع از برگزاری پارتی‌های شبانه یا خانه‌های فساد و فحشا»، «انتشار مطالب خلاف عفت در اینستاگرام و ...» موضوع را پس از جمع‌آوری مستندات لازم با ذکر کامل مشخصات محل و زمان وقوع جرم به شماره ....... در پیام‌رسان‌های سروش، ایتا و... ارسال نمایند.»

 پس از انتشار این خبر واكنش‌هایی در نقد آن دیده شد. عموم آنها بر این محور قرار داشت كه چرا مردم را در برابر مردم قرار می‌دهید؟ یا اگر از این امكان سوءاستفاده شود چه كسی مسئول است؟ و یا چرا مردم را وادار به سرك كشیدن به امور دیگران می‌كنیم؟ و این منشاء اختلال فرهنگی خواهد شد و از این قبیل نقدها كه نوشتند.

به گمان من این نقدها مشكل را حل نمی‌كند. چرا؟ به این دلیل روشن كه اگر همین دستورالعمل یا امكان را برای گزارش دزدی، اختلاس، قتل، رشوه یا مسایلی از قبیل گران‌فروشی و احتكار صادر كنند، بعید می‌دانم كه كسی با آن مخالفت كند. احتمالاً تأیید هم خواهند كرد. به نظر بنده مشكل جای دیگری است كه باید قدری روشن‌تر درباره آن سخن گفت.

مبنای فعل یا ترك فعلی كه مطابق قانون جرم محسوب و برای آن مجازات تعیین می‌شود، چیست؟ اگر كسی در خیابان یا در هر جای دیگری فردی را بكشد، هر كس كه شاهد ماجرا باشد، فوراً به پلیس اطلاع می‌دهد و حاضر است در دادگاه نیز به آنچه كه دیده شهادت دهد. زیرا قتل نه تنها به لحاظ رسمی و قانونی جرم شناخته شده است، بلكه در وجدان عمومی جامعه نیز جرم و شایسته محكومیت است. همه می‌دانند كه كشتن یك نفر به منزله كشتن جامعه است و در واقع قتل هر كسی، قتل من و شما نیز هست. ما در دفاع از جامعه و خودمان قتل را محكوم می‌كنیم و قاتل را به نیروی انتظامی و قضایی معرفی می‌كنیم.

حالا فرض كنید كه مثل رژیم گذشته، اقدام مسلحانه علیه حكومت، جرم و حتی مجازات اعدام داشته باشد.‌ آیا مردم حاضر هستند كسانی را كه در این دستجات هستند به آن حكومت معرفی کنند؟ طبعاً این كار را نمی‌كردند، حتی اگر تهدید هم می‌شدند. چون آن کار را زشت و جرم نمی‌دانستند.

بنابراین اصولاً نیازی به این توصیه‌ها نیست. اگر رفتاری از نظر قانون جرم است و مردم نیز آن را جرم بدانند، به طور طبیعی قریب به اتفاق مردم در برابر آن رفتار واكنش نشان می‌دهند و خودشان پلیس را در جریان قرار می‌دهند. اگر به هر دلیلی یك رفتار در قانون جرم شناخته شود ولی مردم آن را جرم ندانند، قضیه تفاوت خواهد كرد.

توجه كنیم كه جرم ندانستن یك رفتار به منزله خوب بودن آن رفتار نیست. برای مثال دروغگویی در ایران جرم نیست، در حالی كه عمل بسیار زشتی است. اگر كسی دروغ بگوید ما از آن متنفر می‌شویم ولی به پلیس اطلاع نمی‌دهیم. یا در مورد حجاب، افراد زیادی هستند كه طرفدار سفت و سخت حجاب هستند، و بی‌حجابی را قبول ندارند، ولی به لحاظ عرف اجتماعی و در حد متعارف آن را جرم نمی‌دانند، هرچند به لحاظ رسمی و قانونی جرم است و آنها حاضر نمی‌شوند كه در این مورد اقدام به خبرچینی كنند، یا مثلاً شادی‌های دسته‌جمعی از این نوع است كه افراد بسیاری وارد این برنامه‌ها نمی‌شوند ولی آن را زشت نمی‌دانند یا محكوم نمی‌كنند. حتی اگر زشت هم بدانند آن را جرم كه شایسته مجازات باشد و نظم اجتماعی را مختل کند نمی‌دانند.

عیناً این مسأله درباره ماهواره رخ داد. بودند كسانی كه ماهواره نداشتند و از آن استفاده نمی‌كردند ولی حاضر نشدند با قانون جرم‌انگاری ماهواره همكاری كنند.
از سوی دیگر جرم به معنای واقعی فعل یا ترك فعلی است كه به لحاظ تكرار خیلی محدود و معدود باشد. اگر قرار باشد ماده و تبصره مربوط به حجاب را چنان كه نوشته شده اجرا كنند، روزانه صدها هزار نفر از زنان مشمول آن خواهند شد و هیچ فعل یا ترك فعلی را نمی‌توان جرم معرفی كرد كه تا این حد از مردم مشمول متهمین آن شوند.

تنها مشكلی كه می‌ماند این است كه حد و حدود این وضع را چگونه باید تعیین كرد؟ به نظر می‌رسد كه بازگشت به فلسفه جرم و مجازات در قانون مجازات عمومی راه‌حل است. مبنای جرم‌انگاری باید نظم و عفت عمومی باشد. حد و حدود این را می‌توان از طریق ارجاع به عرف عمومی پیدا كرد. تا فلسفه جرم و مجازات مورد بازنگری قرار نگیرد، همچنان دچار این مشكلات خواهیم بود و دستگاه‌های رسیدگی‌كننده را دچار فرسایش و مردم را عصبانی خواهیم كرد.

 

 

منتشر شده در اعتماد ۲۲ خرداد ۹۸

 
 
 
برچسب هابرچسب ها: گفت و گو نیوز,,


نظر شما
نام:
پست الکترونیکی:  
نظر شما:  
کد امنیتی: