2:04 عصر | ۱۳۹۸ يکشنبه ۲۴ آذر
کد خبر: 60658 تاریخ انتشار: ۱۳۹۸ چهارشنبه ۲۲ آبان - 12:00 عصر ارسال به دوست نسخه چاپی

آلزایمر برجامی اروپا

سه كشور اروپایی كه تاكنون تلاش‌‌های مشترك آنها برای منتفع‌سازی اقتصادی ایران از برجام راه به جایی نبرده است، این ‌بار در ملامت ایران یك بیانیه سیاسی مشترك منتشر كردند. هسته‌ اصلی این بیانیه ابراز نگرانی از اقدام‌های معكوس برجامی تهران و البته تمركز بحث نیز بازگشت فعالیت‌های غنی‌سازی ایران به تاسیسات هسته‌ای فردو بود. در ابتدای این بیانیه خط و خطوط موضع‌گیری اولیه رییس‌جمهور فرانسه نسبت به گام چهارم ایران به چشم می‌خورد و ادعا شده بود كه اقدام اخیر ایران در فردو به منزله تسریع اقدامات این كشور در زمینه فاصله گرفتن از برجام است.

چهار سال و اندی پس از تابستانی كه توافق هسته‌ای میان ایران و 1+5 شكل گرفت، هر روز یكی از بندهای این توافق توسط یكی از اعضای آن متزلزل شده است. شاید «زمان» را بتوان اصلی‌ترین دشمن توافقی خواند كه 27 كشور اروپایی می‌گویند برای ما جنبه امنیتی و حیثیتی دارد و در ایران و امریكا این امیدواری را به وجود آورده بود كه به بستری برای شكست تابوی رابطه دیپلماتیك تبدیل شود. شاید اگر باراك اوباما، چهل و چهارمین رییس‌جمهور امریكا در واپسین سال‌های حضور در كاخ سفید با ناامیدی از به ثمر نشستن تحریم‌ها به فكر توافق با تهران نیفتاده بود و این روند را چند سال زودتر آغاز كرده بود، امروز چندسالی بیشتر از عمر توافق هسته‌ای گذشته بود و دولت جایگزین وی نمی‌توانست به راحتی از توافقی بین‌المللی كنار بكشد.


عمر برجام به نیمه نرسیده نفس‌های آن به شماره افتاده است. نخستین ضربه به برجام را دونالد ترامپ، رییس‌جمهور امریكا با كناره‌گیری از آن و بازگرداندن تحریم‌های هسته‌ای زد. ایران پس از این اقدام واشنگتن اعلام كرد كه عنصر مزاحم توافق از آن خارج شده و به درخواست 1+4 به بازماندگان فرصت داد تا شاید اروپایی‌ها بتوانند با كاستن از سطح وابستگی اقتصادی به سیستم مالی ایالات متحده كار را پیش ببرند. ناتوانی سه كشور اروپایی در رسیدن به مكانیسمی كه فروش نفت ایران را تضمین كرده و كانال مناسب برای نقل و انتقال‌های مالی به تهران را هم تضمین كند برای ایران یك گزینه بیشتر باقی نگذاشت: استفاده از مكانیسم تعریف شده در برجام برای بازگرداندن توازن میان داده‌ها و ستانده‌ها. بر همین اساس ایران از اردیبهشت ماه سال جاری تاكنون چهار گام در مسیر معكوس برجام برداشته و در هر گام 60 روز به طرف مقابل فرصت داده است. در حالی كه چهارمین بازه زمانی 60 روز ایران از سه‌شنبه هفته گذشته آغاز شد، پایه‌های سیاسی برجام نیز در حال متزلزل شدن هستند. ایران می‌گوید می‌توانست با كاهش فاحش منافع اقتصادی از برجام، ناگهان از این توافق كه فقط تهران آن را تمام و كمال رعایت كرده بود خارج شود اما ترجیح داد به دیپلماسی فرصتی یك‌ساله ببخشد. با این‌ همه این حسن‌نیت ایران در سه گام نخست كاهش تعهدات برجامی با بی‌تفاوتی و وقت‌كشی اروپا و در گام چهارم با برخورد تند و طلبكارانه تروییكای اروپایی روبه‌رو شد.

روز دوشنبه وزرای خارجه كشورهای اروپایی در بروكسل دور هم جمع شدند و ضمن تاكید بر تمایل به حفظ توافق با ایران از كاهش تعهدات ایران انتقاد كرده و اعلام كردند كه واكنش مقتضی را بر اساس متن گزارش فنی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره راستی‌آزمایی میزان تعهد ایران به توافق نشان خواهند داد. شامگاه دوشنبه همان طور كه پیش‌بینی می‌شد گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی منتشر شده و اعلام شد كه ایران كاهش تعهدات برجامی را عملا آغاز كرده و در پررنگ‌ترین مورد، غنی‌سازی در تاسیسات هسته‌ای فردو را آغاز كرده است. ساعتی پس از انتشار گزیده‌هایی از این گزارش بود كه بیانیه سه كشور اروپایی حاضر در برجام كه طبیعتا از قبل تهیه شده بود، منتشر شد. بیانیه‌ای با ادبیاتی نسبتا تند علیه ایران كه در آن به كرات از تهران انتقاد شده اما هیچ انتقادی از امریكا به عنوان عامل اصلی تخریب توافقی چندجانبه به چشم نمی‌خورد. گویا اروپایی‌ها در مسیر انتقاد از ایران ساعت‌های خود را با تحولات اردیبهشت ماه سال جاری (آغاز كاهش تعهدات برجامی ایران) و نه اردیبهشت 1397 (خروج امریكا از برجام) كه باید مبدا اصلی هر تحلیل و تحولی در حوزه برجام باشد، تنظیم كرده‌اند. بیانیه سه كشور اروپایی بلافاصله با واكنش تند وزیر خارجه ایران روبرو شد. اما جزییات این بیانیه چه بود؟

 

بدهكار، طلبكار شد

سه كشور اروپایی كه تاكنون تلاش‌‌های مشترك آنها برای منتفع‌سازی اقتصادی ایران از برجام راه به جایی نبرده است، این ‌بار در ملامت ایران یك بیانیه سیاسی مشترك منتشر كردند. هسته‌ اصلی این بیانیه ابراز نگرانی از اقدام‌های معكوس برجامی تهران و البته تمركز بحث نیز بازگشت فعالیت‌های غنی‌سازی ایران به تاسیسات هسته‌ای فردو بود. در ابتدای این بیانیه خط و خطوط موضع‌گیری اولیه رییس‌جمهور فرانسه نسبت به گام چهارم ایران به چشم می‌خورد و ادعا شده بود كه اقدام اخیر ایران در فردو به منزله تسریع اقدامات این كشور در زمینه فاصله گرفتن از برجام است. در ادامه بیانیه آمده بود: «از اعلانیه‌های اخیر ایران در خصوص آغاز مجدد فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم در فردو به ‌شدت نگران هستیم. اقدام ایران با مفاد صریح برجام در خصوص فردو مغایرت داشته و تبعات بالقوه زیادی در زمینه اشاعه دارد. این اقدام [غنی‌سازی در فردو] به منزله تسریع روند تاسف‌آور فاصله گرفتن ایران از تعهداتش ذیل برجام است.»

در حالی كه ایران تا اردیبهشت ماه، 365 روز بدون امریكا در توافق با 1+4 ماند و از اردیبهشت ماه تاكنون نیز قریب به 190 روز به اروپا فرصت سه‌باره داده، سه كشور اروپایی در بیانیه مشترك منتشر شده بدون اعتراف به ناتوانی خود در وفای به عهد از ایران خواسته‌اند تمامی اقدامات «ناسازگار با برجام» اعم از میزان ذخایر اورانیوم، محدوده مجاز غنی‌سازی و فعالیت‌های مربوط به تحقیق و توسعه را به عقب برگرداند.

عبارت ناسازگار با برجام در حالی در این بیانیه به چشم می‌خورد كه كاهش اقدام‌های برجامی ایران دقیقا منطبق با حقوق ایران در این توافق و مندرج در بندهای 36 و 37 است. سه كشور اروپایی از ایران خواسته‌اند طبق تعهداتش در برجام كاملا با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ویژه در چارچوب توافق جامع پادمانی و پروتكل الحاقی همكاری كند. وزرای خارجه این سه كشور در حالی كه در یك سال و اندی گذشته امریكا به عنوان عضوی از برجام از این توافق خارج شده و سایر اعضا هم برخلاف وعده‌های‌شان نتوانسته‌اند كاری از پیش ببرند، اشاره‌ای به این ناتوانی نكردند و صرفا «اجرای كامل و موثر برجام» از سوی همه طرف‌ها را با اهمیت دانسته و بر عزم خود جهت ادامه تلاش‌‌ها برای حفظ توافق تاكید كردند.

در پایان این بیانیه وزیران خارجه انگلیس، آلمان و فرانسه تصریح كرده‌اند كه آماده‌اند استفاده از تمامی مكانیسم‌های موجود در برجام از جمله «مكانیسم حل و فصل اختلافات» برای حل و فصل مسائل مربوط به اجرای تعهدات برجامی از سوی ایران را مورد بررسی قرار دهند. در نهایت هم سه كشور اروپایی در حالی كه ایران تاكنون برای پایان دادن به تنش‌ها در منطقه خلیج‌فارس ابتكارهای متنوع و متعددی را روی میز گذاشته ادعا كردند كه اقدام‌های اخیر ایران، تلاش‌های دیپلماتیك برای تنش‌زدایی از خاورمیانه را دشوارتر كرده است.

 

طعنه وزیر خارجه ایران به همتاهای اروپایی

محمدجواد ظریف در صفحه توییترش در واكنش به بیانیه وزرای خارجه سه كشور اروپایی و با ضمیمه كردن نامه ۶ نوامبر ۲۰۱۸ خود خطاب به فدریكا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و سایر اعضای برجام نوشت: «خطاب به همتایانم در اتحادیه اروپایی و سه كشور آلمان، فرانسه و انگلستان:

۱- «به تعهدات خود ذیل برجام كاملا پایبند بوده‌ایم.» شما؟! واقعا؟!

فقط یك تعهد را نشان دهید كه در ۱۸ ماه گذشته به آن عمل كرده‌اید.

۲- وقتی كه شما مشغول دفع‌الوقت بودید، ایران مكانیسم رفع اختلاف را به جریان انداخت و آن را به اتمام رساند. ما اكنون در حال استفاده از اقدامات جبرانی مندرج در پاراگراف ۳۶ برجام هستیم. به نامه ششم نوامبر ۲۰۱۸ من مراجعه كنید.»

 

طلبكاری اروپا و چند سوال ساده

این واكنش محمدجواد ظریف بلافاصله در رسانه‌های متفاوت بین‌المللی با تیترهایی چون «طعنه ظریف به اروپا»، «وزیر خارجه ایران اروپا را مسخره كرد»، بازتاب پیدا كرد. بیانیه نسبتا تند و تیز اتحادیه اروپا در واكنش به گام‌های معكوس برجامی ایران به خصوص گام چهارم پیش از آنكه از سوی مقام‌های رسمی پاسخ داده شود با واكنش‌های تند كاربران در فضای مجازی روبه‌رو شد. محور تمام انتقادها از اروپا نیز بی‌توجهی سه كشور به تبعات خروج امریكا از برجام بر اقتصاد ایران و تحریم‌های امریكا بر وضعیت معیشتی و حتی نیازهای اولیه ایرانی‌ها مانند دارو و غذا بود. همزمان بسیاری از كارشناسان روابط بین‌الملل این بیانیه اروپا را آغازی بر فاصله گرفتن بیشتر ایران از بلوك غرب و بالا رفتن دوباره دیوار بی‌اعتمادی میان تهران و بروكسل دانستند.

حساب كاربری نمایندگی ایران در بروكسل در توییتر، با انتشار چند توییت به زبان انگلیسی چند سوال ساده از اروپایی‌ها را مطرح كرده و نوشت: یك توافق همه‌جانبه مجموعه‌ای از داده‌ها و ستانده‌ها را در خود جا داده است. آیا منصفانه است اروپا در حالی كه می‌گوید برجام برای امنیت بین‌المللی و نظام منع اشاعه از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است، به تعهدات خود در این توافق عمل نكند و به جای آن از تهران بخواهد كه از گام‌های خود بازگردد؟ این در حالی است كه اقدام‌های ایران در حقیقت واكنش به نقض برجام از سوی سایر اعضای توافق است. همه ‌چیز از زمانی آغاز شد كه اروپا به اقدام امریكا در خروج از برجام واكنش مشابهی مانند واكنش به كاهش اقدام‌های برجامی ایران نشان نداد. اروپا در برابر نقض قطعنامه 2231 توسط امریكا به ابراز تاسف بسنده كرد. زمانی كه امریكا از برجام كنار رفت، ایران به گواه تمام گزارش‌های آژانس ‌بین‌المللی انرژی اتمی به تعهداتش پایبند بود و حتی این پایبندی را به مدت یك سال تمام پس از خروج امریكا نیز ادامه داد. مساله دیگری كه بر عمق بحران افزوده، تروریسم اقتصادی است كه تحریم‌های امریكا بر مردم ایران وارد كرده و جان صدها نفر را به خطر انداخته است.

ایران از زمان آغاز گام‌های معكوس برجامی اعلام كرد كه هر زمان اتحادیه اروپا بتواند به تعهدات برجامی‌اش بازگردد یا بتواند امریكا را وادار به لغو تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران كند، گام‌های ایران قابل بازگشت هستند. همزمان در چند روز گذشته با بالا گرفتن زمزمه‌های اعتراض‌ اروپا به ادامه روند كاهش تعهدات برجامی ایران، مقام‌های متفاوت از رییس‌جمهور تا وزیر خارجه، از رییس‌ سازمان انرژی اتمی تا معاون وزیر خارجه و مذاكره‌كننده با 1+4 تاكید كردند كه اروپا به دلیل عدم وفای به عهد در جایگاهی نیست كه در جامه طلبكار ظاهر شده و ایران را با تبعات احتمالی عدم توقف گام‌های معكوس برجامی‌اش تهدید كند.

همزمان سیدعباس عراقچی، معاون سیاسی وزیر خارجه اخیرا در پاسخ به سوال خبرنگاران در روسیه درباره واكنش ایران به احتمال توسل اروپایی‌ها به مكانیسم ماشه در برابر اقدام‌های معكوس برجامی ایران تاكید كرد كه اگر ایران پس از تمام همكاری‌هایی كه با جامعه بین‌المللی و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره برنامه هسته‌ای خود داشته باز هم با چنین واكنشی رو به رو شود، در دكترین هسته‌ای خود تجدید نظر خواهد كرد. اظهارنظری كه سر و صدای بسیاری در فضای رسانه‌های به راه انداخت و بسیاری این اظهارات عراقچی را به احتمال خروج ایران از معاهده منع تكثیر تسلیحات هسته‌ای موسوم به ان‌پی‌تی یا توقف اجرای داوطلبانه پروتكل الحاقی توسط ایران مربوط كردند.

خبرگزاری رویترز در گزارشی ضمن پوشش واكنش تند ظریف به اروپا نوشت: اروپایی‌ها همچنان تلاش می‌كنند تهران را به برجام مقید نگه دارند اما در برجام قرار شد ایران محدودیت‌هایی را بر برنامه هسته‌ای خود بپذیرد و در ازای آن تحریم‌ها علیه این كشور برداشته شوند. ایران همچنان اروپا را متهم می‌كند كه نتوانسته به مسوولیت خود برای انتفاع اقتصادی ایران عمل كند. در حالی كه برخی رسانه‌ها از احتمال بازگشت تحریم‌های اتحادیه اروپا و سازمان ملل علیه ایران سخن می‌گویند، تهران چنین اقدامی را رسما به عنوان خط قرمز خود معرفی كرده است. در حالی كه شركای اروپایی ایران در برجام از تهران می‌خواهند گام‌های معكوس برجامی‌اش را متوقف كند، تهران اعلام كرده كه اگر سه كشور اروپایی تا پایان بازه زمانی 60 روزه چهارم نیز نتوانند به تعهدهای خود عمل كنند در ماه ژانویه گام پنجم نیز برداشته خواهد شد. در حالی كه امریكا خواهان توافقی جامع با ایران است و اروپایی‌ها نیز اندك اندك حداقل در كلام به این موضع امریكا نزدیك شده‌اند. ایران می‌گوید از توافق جدید تا زمانی كه امریكا به برجام بازنگردد یا تحریم‌های هسته‌ای اعمال شده علیه ایران را متوقف نكند، خبری نخواهد بود.

برجام بر باد، اروپا در خواب؟

به گزارش «اعتماد» واكنش اخیر سه كشور اروپایی به گام‌های ایران آن هم در شرایطی كه تهران منتظر است تا تروییكا به تعهدات خود در برجام به شكل عام و 11 وعده خود به ایران كه پس از خروج امریكا از توافق داده شد عمل كنند، گره‌ جدیدی بر گره موجود در پرونده برجام می‌افزاید. اروپایی‌ها تاكنون صرفا با حمایت‌های سیاسی از توافق با تهران حمایت كرده‌اند و این در حالی است كه حتی در بیانیه شامگاه دوشنبه نیز نسبت به تبعات گام‌های ایران به خصوص گام چهارم بر نظام منع اشاعه ابراز نگرانی كرده ‌بودند.

اكنون ساده‌ترین سوالی كه وزرای خارجه سه كشور اروپایی باید به آن پاسخ بدهند، این است كه اروپا به عنوان مجموعه‌ای از 28 كشور كه در 16 سال گذشته در هر مذاكره هسته‌ای با ایران حضور داشته چه هزینه‌ای برای حفظ برجام كرده است؟ اروپایی‌ها در حالی از ایران می‌خواهند كه در یك توافق عملا یك‌جانبه (ایران با خودش) باقی بماند كه در آن‌سوی میدان نه تنها تهران را از منافع اقتصادی این توافق منتفع نمی‌كنند یا گامی در مسیر كاهش مشكلات اقتصادی ایران ناشی از بازگشت تحریم‌های امریكا برنمی‌دارند كه حتی در سایر مسائل غیربرجامی نیز با امریكا همصدا شده‌اند و همچنان به اصطلاح عامیانه از همان سوراخی گزیده می‌شوند كه امانوئل مكرون، رییس‌جمهور فرانسه در سال‌ ماه‌های نخست حضور ترامپ در قدرت از آن گزیده شد. در آن مقطع نیز مكرون تلاش كرد با وعده توافق جامع با ایران، ترامپ را در توافق هسته‌ای نگه دارد كه این اتفاق هرگز رخ نداد. اروپا امروز بر سر یك دو راهی قرار گرفته است: از یك سو توافقی روی میز است كه ایران پایبندی به آن را به گواه گزارش‌های متعدد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نشان داده است و در سوی دیگر میدان رییس‌جمهوری كه نه‌تنها قابل اعتماد نیست بلكه پیش‌بینی‌ناپذیری در عرصه بین‌المللی را حسنی برای خود می‌داند. چهره‌ای مانند مكرون، رییس‌جمهور فرانسه یا هایكو ماس، وزیر خارجه آلمان در حالی در سطوح مختلف با ادبیات‌های متفاوت از لزوم افزایش فشار بر ایران به منظور بازگشت به تمام تعهدات برجامی سخن می‌گویند كه هیچ وزنه‌ای برای بازگرداندن توازن به برجام روی میز نگذاشته‌اند. اروپا امروز در حال تصاحب دومین جایگاه «بازیگر غیرقابل اعتماد» در صحنه افكار عمومی ایران است و به نظر می‌رسد كه كشورهای اروپایی یا چشم‌های خود را بر این حقیقت بسته‌اند یا آنچنان از حیث سیاسی سرسپرده امریكا و از منظر اقتصادی وابسته به این كشور هستند كه عطای تبدیل شدن به بازیگری قابل توجه در عرصه سیاست بین‌الملل را به لقای امریكا بخشیده‌اند. برجام جدا از معنای امنیتی و اقتصادی آن برای اروپا، نشانه‌ای از قدرت سیاسی این اتحادیه به عنوان بلوكی واحد در مذاكرات چندجانبه بین‌المللی بود و پس از آن بود كه كشورهای اروپایی به شكل جدی‌تری به پرونده‌های مهم منطقه‌ای در غرب آسیا نظیر سوریه و یمن ورود پیدا كردند با این ‌همه تسلیم شدن اروپا به خواست امریكا در پرونده‌ای مانند برجام نه فقط رابطه تهران و بروكسل بلكه نگاه جامعه جهانی به اتحادیه اروپا به عنوان بازیگری قابل اعتنا و اعتماد در رایزنی‌های بین‌المللی را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد. اروپایی‌ها یك ‌بار در سال‌های 2003 تا 2005 با به تاریخ سپردن توافق با ایران تحت فشار امریكا به جهان اثبات كردند كه نباید روی مجموعه این كشورها به عنوان بازیگرانی مستقل از امریكا در عرصه سیاست خارجی و اقتصادی اكتفا كرد. بازگشت به میز مذاكره با اروپا برای ایران 8 سال طول كشید و البته در ابتدای آن هم تهران نتیجه مذاكرات محرمانه با امریكا در عمان را روی میز رایزنی‌ با اروپا به اضافه چین و روسیه گذاشت. اقدامی كه نشان داد ایران به خوبی دریافته اروپا یارای مخالفت با طرحی كه واشنگتن آن را تایید كرده ندارد و همزمان از استقلال كافی برای مذاكره مستقل با تهران هم برخوردار نیست. اروپایی‌ها با ناتوانی كه در یك سال و نیم گذشته از خود نشان داده‌اند به گونه‌ای كه حتی كمپانی‌های آنها برای رابطه با ایران از خزانه‌داری امریكا اجازه می‌گیرند در حال فاصله گرفتن از برجام هستند و ناگفته پیداست كه پایان برجام به دلیل ناتوانی اروپا در وفای به عهد، شكستی است كه جبران آن در بازه زمانی كوتاه‌مدت ممكن نخواهد بود.
 

سارا معصومی - اعتماد

 

110

 

 



نظر شما
نام:
پست الکترونیکی:  
نظر شما:  
کد امنیتی: